Dünya 2019'un son aylarında baş gösteren Covid-19 ile birlikte, İspanyol Gribi'nden beri tanık olunmamış bir salgınla, tüm yönleriyle tam bir "kriz halini" deneyimliyor. Pandemi sadece bir sağlık krizini değil; çok katmanlı siyasi, toplumsal ve ekonomik krizleri de gün yüzüne çıkarmış bulundu. Türümüzü yaşatmaya yönelik çeşitli kampanyalar ve söylemler geliştiren devletler aslında savaş meydanlarında da kimin yaşayıp kimin öleceğine karar veren politik kararlar alan mekanizmalardır. Bunun neticesinde; salgın ve alınan kararlar, devletler tarafından yeni biyopolitika ve hatta nekropolitikanın hayata geçirilmesi üzerindeki tartışmaları gündeme getirdi.

Tarih boyunca  dini tahakküm, kralın emirleri, kültürel unsurlarla beden her dönemde güç sahipleri tarafından kontrol altına alınmaya çalışıldı. Bu durumu 1911'de G. W. Harris biyopolitika olarak literatüre kazandırdı. Biyopolitika kavramının yakın dönem modern siyaset felsefesinin ana temalarından biri haline gelmesi ise Michel Foucault sayesindedir. Biyopolitika, insan bedeninin siyasi ve ekonomik bir strateji olarak kullanılmasıdır. Biyoiktidar, insan bedenini nüfus politikalarıyla kontrol eder ve yönetir. Devletlerin kürtaj politikaları, sezeryan kısıtlamaları, normal doğum teşviki, en az üç çocuk söylemi, mültecilerin pazarlık malzemesi yapılması, göç politikaları, belirli saatlerde alkol satışı yasağı biyopolitikaya verebileceğimiz en bariz örnekler.  Foucault'a göre; modern devletler kendilerini ölümden sıyırarak yaşatma eksenli inşa etmişlerdir. Bunun en büyük nedenlerinden biri kuşkusuz; kapitalizmde emeğin, iş gücünün ve tüketimin gerekliliği.

Foucault tarih boyunca yaşanan 3 bulaşıcı hastalık (cüzzam, veba ve çiçek hastalığı) doğrultusunda 3 söylem geliştirmiştir. Bu söylemler pandemi koşullarında yönetim farklılıkların önemini ele almamız açısından faydalı olabilir.

Cüzzam hastanelerinde, hastalık Batı dünyasından silindikçe, cüzzamlıların yerini giderek toplumdan dışlanan yoksullar, berduşlar, hasta ve deliler alıyordu. Bu modelde;  iktidar, hastayı sağlıklıdan ayırır; sapkınları ve delileri toplumdan dışlar; mümkünse şehir kapılarının dışına atar. Böylece, onları daha fazla dert etmesine gerek kalmaz. “Ekonomiyi kurtarmak için” yaşlıların ölmesine göz yummamız gerektiği fikri; İspanya’da olduğu gibi, bakım ve huzurevlerinde kalan insanların üzerine kapılar kilitlenip yalnız başlarına ölüme terk edilmeleri bu modelin bakış açısından ele alınabilir.

Veba düzenlemeleri, şehirdeki tüm sınır ve geçişleri takip altına alan kesintisiz bir denetim sistemi tertipler ve istisnasız tüm vatandaşların evlerine kapanmasını gerektirir: “Parçalara bölünmüş, hareketsiz, donmuş bir mekândır bu. Herkes yerine sabitlenmiştir. Hareket eden, hastalığa yakalanarak ya da cezalandırılarak ölmeyi göze almış demektir.”  Foucault, 17. yüzyılda yetkililerin “siyasal düşlerini” disiplinin süslediğini, “derinlemesine bir gözetim ve denetim organizasyonu, kesif ve dallanıp budaklanmış bir iktidar" hayal ettiklerini iddia eder. Veba dönemleri, disipliner iktidar uygulamasının ideal şehir ütopyası olarak tanımlanabileceği deneme süresi olarak değerlendirilebilir. Wuhan’ın kapatılması, veba modeline bire bir uygun bir uygulama. Aynı şekilde, Fas’ta, sokağa inen tanklar ve son derece sert askerî önlemler marifetiyle uygulamaya konan sokağa çıkma yasağı; İsrail’de saygın isimlerin, Netanyahu’nun Covid-19’la savaşma bahanesiyle “darbe” yaptığını iddia etmesi; Macaristan’da Victor Orbán’ın ülkeyi kararnamelerle yönetmeye kalkışması da bu modeli takip ediyor. Cep telefonu taşıyan herkesin (uygulamalar aracılığıyla) hareketlerine ilişkin verilerin depolanıp değerlendirilmesi de buna örnek olarak verilebilir. Ancak bu krizi atlattıktan sonra, bu uygulamanın zorunlu koşullarda devreye sokulabilecek teknik bir imkân olarak görülüp rafa kaldırılıp, kaldırılmayacağını ilerleyen süreçte tecrübe edeceğiz.

Çiçek hastalığı modeli, özünde iktidarın, mikropları yeryüzünden tamamıyla silme hayalini bir yana bırakmasına; veba zamanlarında yaptığı gibi toplumu “derinlemesine” gözetleme ve herkesin her hareketini disipline etme düşünden vazgeçmesine bağlıdır. Bu modelde iktidar, mikrobun varlığından haberdardır; hakkında veri toplar; istatistiki bilgiler derler; “tıbbi kampanyalar” yürütür ve bu kampanyalar disipline etme niteliği taşıyabilir. Ama kuşatıcı bir disiplin, liberal iktidar için makul bir hedef olamaz artık. Avrupa ülkelerinin pandemi koşullarında benimsediği yönetim biçimini az çok bu şekilde tarif edebiliriz. Eğriyi düzleştirme stratejisi, patojenin varlığını dikkate alıp, toptan yok edilemeyeceğini kabul etmek ve hastalığın dağılımını zamana “yayıp” sağlık sisteminin çökmesini engellemeye çalışmak bireysel özgürlüğe dayanan ve bu özgürlüğe saygı duymak zorunda olan liberal yönetim tekniklerinin alanına giriyor. Kendine bakmak; kendini korumak; ama, aynı zamanda, iyi niyet ve dayanışma temeline dayanan örgütlenme biçimleri bulmak (bu aralar sık görülen bir olgu), çiçek hastalığı modelinin liberal çerçevesinin içini toplumsal örgütlenmelerle dolduran bir model olarak ele alınabilir. Yalnızca, sistemli testler yoluyla, enfekte olanlar ve olmayanlar hakkında bolca veri toplayabilen Güney Kore ve Singapur gibi hükümetler, tecrit uygulamaya gerek duymadan, enfekte olanları yalıtıp nüfusun geri kalanına da temkinli olmalarını tavsiye etmekle yetinebilir. Güney Kore ve Singapur gibi ülkelerde kamusal hayatın sürüyor ve ekonominin işlemeye devam ediyor olması, çiçek hastalığı ve yumuşatılmış veba modelinin karmasıdır.

Bu salgınla birlikte, iktidar ve yönetimin farklı çözüm arayışlarına ve tedbirler alışlarına tanıklık ediyor; farklı biçimlerde iktidarların toplumu kontrol etme, denetleme, gözetleme ve yönlendirmesine maruz kalıyoruz. Kriz sonrasında ise bu olguların hayatımızda kalıp kalmayacağına veya ne şekilde evrileceğine tanık olacağız.

Salgın bunu biyopolitika temelinde sorunsallaştırıp değiştirme yönünde bize büyük fırsatlar sunuyor, yeni alanlar açıyor. Her şeyden önce bizlere olduğumuzdan başka bir şey olma, başka bir yaşam tahayyül etme, başka üretim ve tüketim formları deneyimleme olanağı sunuyor. Bu kavrayış bizi derinleştirip zenginleştirmeli. Özetle, korona bize diğer ekonomik sistem ve siyasal fikirleri denemenin zamanının çoktan geldiğini hatırlattı.